羟基磷灰石(HA)是人类与动物骨骼中主要无机物组成成分,因其具有良好的生物相容性、生物活性和骨传导作用,作为新型合成生物材料已应用于骨组织的修复与替代技术。本文在介绍HA主要制备方法(如:沉淀法、乳液法、水热反应法、溶胶-凝胶法、机械化学法、固态合成法、水解法、超声化学法、热解法、模板法和电沉积法等)和应用的基础上,重点综述了各类天然高分子与HA复合材料的制备及应用研究进展。天然高分子,如:纤维素、淀粉、甲壳素、壳聚糖、蛋白(包括胶原蛋白、明胶、角蛋白、丝蛋白和植物蛋白)等,与HA复合后制备的天然高分子复合羟基磷灰石材料,在保持其生物相容性的同时,又能改善复合材料的机械性能与生物活性,使其可用于医用材料、载体材料和吸附分离材料。最后,本文指出为了满足生物体内的特殊环境(如强的韧性、与骨生长速度匹配性能等)及不同领域的要求,天然高分子复合HA材料需要发展的方向。
[1] Jarcho M, Bolen C H, Thomas M B, Bobick J, Kay J F, Doremus R H. J. Mater. Sci., 1976, 11(11): 2027.
[2] Eichert D, Drouet C, Sfihi H, Rey C, Combes C. Biomaterials Research Advances (Eds. by Kendall J B), Nova Science Publishers, 2007. 93.
[3] Zhou H J, Lee J. Acta. Biomater., 2011, 7(7): 2769.
[4] Breithaupt A, Fitzgerald R. Facial. Plast. Surg. Clin. North. Am., 2015, 23(4): 459.
[5] 沈娟(Shen J), 金波(Jin B), 蒋琪英(Jiang Q Y), 胡亚敏(Hu Y M), 钟国清(Zhong G Q), 霍冀川(Huo J C). 化工进展(Chemical Industry and Engineering Progress), 2011, 30(8): 1749.
[6] Ito H, Oaki Y, Imai H. Cryst. Growth. Des., 2008, 8(3): 1055.
[7] Huang Y T, Imura M, Nemoto Y, Cheng C H, Yamauchi Y. Sci. Technol. Adv. Mater., 2011, 12: 1.
[8] Wang P P, Li C H, Gong H Y, Jiang X R, Wang H Q, Li K X. Powder. Technol., 2010, 203(2): 315.
[9] Zhang G D, Chen J D, Yang S, Yu Q F, Wang Z L, Zhang Q Q. Mater. Lett., 2011, 65(3): 572.
[10] Zhang H Q, Darvell B W. Acta Biomater., 2011, 7(7): 2960.
[11] Zhu A P, Lu Y, Si Y F, Dai S. Appl. Surf. Sci., 2011, 257(8): 3174.
[12] Teraoka K, Ito A, Onuma K, Tateishi T, Tsutsumi S. J. Mater. Res., 1999, 14(6): 2655.
[13] Kumar A R, Kalainathan S. Physica. B, 2010, 405(13): 2799.
[14] Montazeri N, Jahandideh R, Biazar E. Int. J. Nanomedicine, 2011, 6: 197.
[15] Padmanabhan S K, Balakrishnan A, Chu M C, Lee Y J, Kim T N, Cho S J. Particuology, 2009, 7(6): 466.
[16] Saha S K, Banerjee A, Banerjee S, Bose S. Mater. Sci. Eng. C, 2009, 29(7): 2294.
[17] Zhou W Y, Wang M, Cheung W L, Guo B C, Jia D M. J. Mater. Sci. Mater. Med., 2008, 19(1): 103.
[18] Sadat-Shojai M. J. Iran. Chem. Soc., 2009, 6(2): 386.
[19] Lin K L, Chang J, Cheng R M, Ruan M L. Mater. Lett., 2007, 61(8/9): 1683.
[20] Sun Y X, Guo G S, Tao D L, Wang Z H. J. Phys. Chem. Solids, 2007, 68(3): 373.
[21] Fahami A, Ebrahimi-Kahrizsangi R, Nasiri-Tabrizi B. Solid State Sci., 2011, 13(1): 135.
[22] Mochales C, Wilson R M, Dowker S E P, Ginebra M P. J. Alloys. Compd., 2011, 509(27): 7389.
[23] Honarmandi P, Honarmandi P, Shokuhfar A, Nasiri-Tabrizi B, Ebrahimi-Kahrizsangi R. Adv. Appl. Ceram., 2010, 109(2): 117.
[24] Teshima K, Lee S H, Sakurai M, Kameno Y, Yubuta K, Suzuki T, Shishido T, Endo M, Oishi S. Cryst. Growth. Des., 2009, 9(6): 2937.
[25] Tseng Y H, Kuo C S, Li Y Y, Huang C P. Mater. Sci. Eng. C, 2009, 29(3): 819.
[26] Sturgeon J L, Brown P W. J. Mater. Sci. Mater. Med., 2009, 20(9): 1787.
[27] Seo D S, Lee J K. J. Cryst. Growth., 2008, 310(7/9): 2162.
[28] Giardina M A, Fanovich M A. Ceram. Int., 2010, 36(6): 1961.
[29] Rouhani P, Taghavinia N, Rouhani S. Ultrason. Sonochem., 2010, 17(5): 853.
[30] Zhang J, Zhan X H, Wen X M, Song B C, Ma L, Peng W T. Inorg. Mater., 2009, 45(12): 1362.
[31] Ghosh S K, Roy S K, Kundu B, Datta S, Basu D. Mater. Sci. Eng. B, 2011, 176(1): 14.
[32] Aghayan M A, Rodríguez M A. Mater. Sci. Eng. C, 2012, 32(8): 2464.
[33] Cho J S, Ko Y N, Koo H Y, Kang Y C. J. Mater. Sci. Mater. Med., 2010, 21(4): 1143.
[34] Sun R X, Chen K Z, Lu Y P. Mater. Res. Bull., 2009, 44(10): 1939.
[35] Corami A, D' Acapito F, Mignardi S, Ferrini V. Mater. Sci. Eng. B, 2008, 149(2): 209.
[36] Lin D Y, Wang X X. Colloid. Surface B, 2011, 82(2): 637.
[37] Kolmas J, Groszyk E, Kwiatkowska-Róycka D. BioMed. Res. Int., 2014, 2014: 178123.DOI: 10.1155/2014/178123.
[38] Fox K, Tran P A, Tran N. ChemPhysChem, 2012, 13(10): 2495.
[39] 倪淞波(Ni S B), 李延报(Li Y B), 王秀梅(Wang X M). 化学进展(Progress in Chemistry), 2011, 23(1): 231.
[40] Lahiri D, Ghosh S, Agarwal A. Mater. Sci. Eng. C, 2012, 32(7): 1727.
[41] Zakaria S M, Sharif Zein S H, Othman M R, Yang F, Jansen J A. Tissue Engin. B: Rev., 2013, 19(5): 431.
[42] Venkatesan J, Kim S K. J. Biomed. Nanotechnol., 2014, 10(10): 3124.
[43] Roul J, Mohapatra R, Sahoo S K. Asian J. Biomed. Pharmaceut. Sci., 2013, 3(24): 33.
[44] 王云(Wang Y), 王青山(Wang Q S). 中国组织工程研究与临床康复(Journal of Clinical Rehabilitative Tissue Engineering Research), 2010, 14(8): 1426.
[45] Pavicic T. J. Drugs Dermatol., 2013, 12(9): 996.
[46] Zhang J Z, Nie J Y, Zhang Q R, Li Y L, Wang Z K, Hu Q L. J. Biomat. Sci., Polym. Ed., 2014, 25(1): 61.
[47] Thein-Han W W, Misra R D K. Acta Biomat., 2009, 5(4): 1182.
[48] Zhang L, Li Y B, Yang A P, Peng X L, Wang X J, Zhang X. J. Mater. Sci.: Mater. Med., 2005, 16(3): 213.
[49] Lu Y, Zhu A P, Wang W P, Shi H. Appl. Surf. Sci., 2010, 256(23): 7228.
[50] Peng C, Zhu Z A, Li G L, Sun D C, Li J G, Qiu Z Y, Hu C L, Liu Z H, Sheng H B, Cui F Z. J. Biomat. Tissue Engin., 2013, 3(5): 534.
[51] Jia L P, Duan Z G, Fan D D, Mi Y, Hui J, Chang L. Mater. Sci. Eng. C, 2013, 33(2): 727.
[52] Rodrigues S C, Salgado C L, Sahu A, Garcia M P, Fernandes M H, Monteiro F J. J. Biomed. Mater. Res. A, 2013, 101(4): 1080.
[53] Zhang C Y, Lu H, Zhuang Z, Wang X P, Fang Q F. J. Mater. Sci.: Mater. Med., 2010, 21(12): 3077.
[54] Qian J M, Xu M H, Suo A L, Yang T F, Yong X Q. Mater. Lett., 2013, 93: 72.
[55] Catledge S A, Clem W C, Shrikishen N, Chowdhury S, Stanishevsky A V, Koopman M, Vohra Y K. Biomed. Mater., 2007, 2(2): 142.
[56] Ye F, Guo H, Zhang H, He X. Acta Biomater., 2010, 6(6): 2212.
[57] Cai Y R, Pan H H, Xu X R, Hu Q H, Li L, Tang R K. Chem. Mater., 2007, 19(13): 3081.
[58] Park J S, Hong S J, Kim H Y, Yu H S, Lee Y I, Kim C H, Kwak S J, Jang J H, Hyun J K, Kim H W. Tissue. Eng. Part A, 2010, 16(5): 1681.
[59] Mizushima Y, Ikoma T, Tanaka J, Hoshi K, Ishihara T, Ogawa Y, Ucon A. J. Control. Release, 2006, 110(2): 260.
[60] Ribeiro C C, Barrias C C, Barbosa M A. Biomaterials, 2004, 25(18): 4363.
[61] Boonsongrit Y, Abe H, Sato K, Naito M, Yoshimura M, Ichikawa H, Fukumori Y. Mater. Sci. Eng. B, 2008, 148(1/3): 162.
[62] Sivakumar M, Rao K P. J. Biomed. Mater. Res. Part A, 2003, 65A(2): 222.
[63] Sivakumar M, Rao K P. Biomaterials, 2002, 23(15): 3175.
[64] Ferraz M P, Mateus A Y, Sousa J C, Monteiro F J. J. Biomed. Mater. Res. Part A, 2007, 81(4): 994.
[65] Tomoda K, Ariizumi H, Nakaji T, Makino K. Colloid Surface B, 2010, 76(1): 226.
[66] Zhang N, Gao T L, Wang Y, Wang Z L, Zhang P B, Liu J G. Mater. Sci. Eng. C Mater. Biol. Appl., 2015, 46: 158.
[67] Qi C, Zhu Y J, Lu B Q, Zhao X Y, Zhao J, Chen F. J. Mat. Chem., 2012, 22(42): 22642.
[68] Emoto M, Naganuma Y, Choijamts B, Ohno T, Yoshihisa H, Kanomata N, Kawarabayashi T, Aizawa M. Cancer Sci., 2010, 101(4): 984.
[69] Mamani L, Heydari A, Shiroodi R K. Curr. Org. Chem., 2009, 13(7): 758.
[70] 董黎静(Dong L J), 朱志良(Zhu Z L), 仇雁翎(Qiu Y L), 赵建夫(Zhao J F). 化学通报(Chemistry), 2013, 5(76): 405.
[71] Cummings L J, Snyder M A, Brisack K. Enzymol., 2009, 463: 387.
[72] Eftekhari S, Sawi I E, Bagheri Z S, Turcotte G, Bougherara H. Mater. Sci. Eng. C, 2014, 39: 120.
[73] Pasqui D, Torricelli P, De Cagna M, Fini M, Barbucci R. J. Biomed. Mater. Res. A, 2014, 102(5): 1568.
[74] Wan Y Z, Huang Y, Yuan C D, Raman S, Zhu Y, Jiang H J, He F, Gao C. Mater. Sci. Eng. C, 2007, 27(4): 855.
[75] Qu P, Zhang X L, Zhou Y T, Yao S Y, Zhang L P. Sci. Adv. Mater., 2012, 4(2): 187.
[76] Saber-Samandari S, Saber-Samandari S, Gazi M. React. Funct. Polym., 2013, 73(11): 1523.
[77] Kim I S, Kumta P N. Mater. Sci. Eng. B, 2004, 111(2/3): 232.
[78] Cervera M F, Heinämäki J, Krogars K, Jörgensen A C, Karjalainen M, Colarte A I, Yliruusi J. AAPS. Pharm. Sci. Tech., 2004, 5(1): 109.
[79] Ai J, Rezaei-Tavirani M, Biazar E, Heidari K S, Jahandideh R. J. Nanomater., 2011, 2011: 391596. DOI.org/10.1155/2011/391596.
[80] Meskinfam M, Sadjadi M A S, Jazdarreh H, Zare K. J. Biomed. Nanotechnol., 2011, 7(3): 455.
[81] Fadeeva I V, Ferro D, Fomin A S, Polupudnova E G, Barinov S M. Powder Metallurgy Prog., 2015, 15(1): 50.
[82] Madhumathi K, Binulal N S, Nagahama H, Tamura H, Shalumon K T, Selvamurugan N, Nair S V, Jayakumar R. Int. J. Biol. Macromol., 2009, 44(1): 1.
[83] Kumar P T S, Srinivasan S, Lakshmanan V K, Tamura H, Nair S V, Jayakumar R. Carbohyd. Polym., 2011, 85(3): 584.
[84] Kikuchi M. Biol. Pharm. Bull., 2013, 36(11): 1666.
[85] Ding C C, Teng S H, Pan H. Mater. Lett., 2012, 79: 72.
[86] Yu Y, Zhang H, Sun H, Xing D, Yao F. Front. Chem. Sci. Eng., 2013, 7(4): 388.
[87] Nikpour M R, Rabiee S M, Jahanshahi M. Compos. Part. B-Eng., 2012, 43(4):1881.
[88] Madhumathi K, Shalumon K T, Rani V V D, Tamura H, Furuike T, Selvamurugan N, Nair S V, Jayakumar R. Int. J. Biol. Macromol., 2009, 45(1): 12.
[89] Liverani L, Abbruzzese F, Mozetic P, Basoli F, Rainer A, Trombetta M. Asia-Pac. J. Chem. Eng., 2014, 9(3): 407.
[90] Li Y, Liu T T, Zheng J, Xu X Y. J. Appl. Polym. Sci., 2013, 130(3): 1539.
[91] Reverchon E, Adami R. Powder. Technol., 2013, 246: 441.
[92] Augustine R, Kalappura U G, Mathew K T. Microw. Opt. Techn. Lett., 2008, 50(11): 2931.
[93] Isikli C, Hasirci V, Hasirci N. J. Tissue Eng. Regen. M, 2012, 6(2): 135.
[94] Bhat K A, Padmavathi R, Sangeetha D. J. Biomater. Tissue Eng., 2012, 2(3): 244.
[95] Chen J D, Yu Q F, Zhang G D, Yang S, Wu J L, Zhang Q Q. Colloid. Surface B, 2012, 93: 100.
[96] Shi P J, Zuo Y, Li X W, Zuo Q, Liu H H, Zhang L, Li Y B, Morsi Y S. J. Biomed. Mater. Res. Part A, 2010, 93A(3): 1020.
[97] Tanir T E, Hasirci V, Hasirci N. Polym. Bull., 2014, 71(11): 2999.
[98] Bozzini B, Barca A, Bogani F, Boniardi M, Carlino P, Mele C, Verri T, Romano A. J. Mater. Sci-Mater. Med., 2014, 25(6): 1425.
[99] Sun F, Pang X, Zhitomirsky I. J. Mater. Proc. Technol., 2009, 209(3): 1597.
[100] Ma R, Sask K N, Shi C, Brash J L, Zhitomirsky I. Mater. Lett., 2011, 65(4): 681.
[101] 王荣民(Wang R M),朱永峰(Zhu Y F),何玉凤(He Y F),李岩(Li Y),毛崇武(Mao C W),何乃普(He N P). 化学进展(Progress in Chemistry), 2010, 22(10): 1952.
[102] Yin X C, Li F Y, He Y F, Wang Y, Wang R M. Biomater. Sci., 2013, 1(5), 528.
[103] 何乃普(He N P),王荣民(Wang R M). 化学进展(Progress in Chemistry),2012, 24(1): 94.
[104] He N P, Wang R M, He Y F, Dang X M. Sci. China Chem., 2012, 55(9): 1788.
[105] Xiong Y B, Wang H, Wu C Y, Wang R M. Polym. Adv. Technol., 2012, 23(11): 1429.
[106] 何乃普(He N P), 逯盛芳(Lu S F), 赵伟刚(Zhao W G), 杜曦(Du X), 黄思凯(Huang S K), 王荣民(Wang R M). 化学进展(Progress in Chemistry), 2014, 26(2/3): 303.
[107] Li T, Yin X C, Zhai W Z, He Y F, Wang R M. Austr. J. Chem., 2016, 69(2): 191.
[108] Hoffman A S, Stayton P S. Prog. Polym. Sci., 2010, 32: 922.
[109] Guo J H, Pan S J, Yin X C, He Y F, Li T, Wang R M. J. Appl. Polym. Sci., 2015, 132(9): 1.
[110] Tsiourvas D, Sapalidis A, Papadopoulos T. Mater. Today Comm., 2016, 7: 59.
[111] Wang L L, Yang J F, Sun K N, Liu A H, Qiu L P, Li A M. J. Sci. Conf. Proce. Am. Sci. Pub., 2009, 1(2/3): 315.
[112] Rogel M R, Qiu H, Ameer G A. J. Mater. Chem., 2008, 18: 4233.
[113] Kim H M, Chae W P, Chang K W, Chun S, Kim S, Jeong Y, Kang I K. J. Biomed. Mater. Res. B, 2010, 94B(2): 380.
[114] Wang Z L, Yan Y H, Wan T, Yang H. Proc. Inst. Mech. Eng.,Part H, 2013, 227(10): 1094.
[115] Sionkowska A, Koz?owska J. Int. J. Biol. Macromol. 2013, 52: 250.
[116] Ribeiro N, Sousa S R, van Blitterswijk C A, Moroni L, Monteiro F J. Biofabrication, 2014, 6(3): 035015. DOI: 10.1088/1758-5082/6/3/035015.
[117] Akkouch A, Zhang Z, Rouabhia M. J. Biomed. Mater. Res. A, 2011, 96A(4) :693.
[118] Dubruel P, Unger R, Van Vlierberghe S, Cnudde V, Jacobs P, Schacht E. Biomacromulecules, 2007, 8: 338.
[119] Tampieri A, Celotti G, Landi E, Montevecchi M, Roveri N, Bigi A. J. Mater. Sci. Mat. Med., 2003, 14: 623.
[120] Liu B, Lin P, ShenY, Dong Y. J. Mater. Sci. Mater. Med., 2008, 19(3): 1203.
[121] Gentile P, Chiono V, Boccafoschi F, Baino F, Vitale-Brovarone C, Verne E, Barbani N, Ciardelli G. J. Biomat. Sci-Polym. E, 2010, 21(8/9): 1207.
[122] Landi E, Valentini F, Tampieri A. Acta Biomater., 2008, 4(6): 1620.
[123] Zuo G F, Liu C, Luo H L, He F, Liang H, Wang J H, Wan Y Z. J. Appl. Polym. Sci., 2009, 113(5): 3089.
[124] Raz M, Moztarzadeh F, Shokrgozar M A, Azami M, Tahriri M. Int. J. Mater. Res., 2014, 105(5): 493.
[125] Vozzi G, Corallo C, Carta S, Fortina M, Gattazzo F, Galletti M, Giordano N. J. Biomed. Mater. Res. A, 2014, 102(5): 1415.
[126] Vidyarthi U, Zhdan P, Gravanis C, Lekakou C. World Congress on Engineering. 2007: 1251.
[127] Liao S, Ngiam M, Chan C K, Ramakrishna S. Biomed. Mater., 2009, 4(2): 025019. DOI: 10.1088/ 1748-6041/4/2/025019.
[128] Nakata R, Tachibana A, Tanabe T. Mater. Sci. Eng. C Mater. Biol. Appl., 2014, 41: 59.
[129] Li J S, Liu X, Zhang J, Zhang Y, Han Y X, Hu J Y, Li Y. J. Biomed. Mater. Res. Part. B: Appl. Biomater., 2012, 100B(4): 896.
[130] Li J, Li Y, Liu X, Zhang J, Zhang Y. J. Mater. Chem. B, 2013, 1: 432.
[131] Belcarz A, Ginalska G, Zalewska J, Rzeski W, ?lósarczyk A, Kowalczuk D, Nied D?wiadek J. J.Biomed. Mater. Res. Part. B: Appl. Biomate., 2009, 89B(1): 102.
[132] Fujii T, Tanaka T, Ohkawa K. J. Biomed. Mater. Res. Part. B Appl. Biomater., 2009, 91(2): 528.
[133] Zhao X, Lui Y S, Choo C K C, Sow W T, Huang C L, Ng K W, Tan L P, Loo J S C. Mater. Sci. Eng. C, 2015, 49: 746.
[134] Dias G J, Mahoney P, Swain M, Kelly R J, Smith R A, Ali M A. J. Biomed. Mater. Res. A, 2010, 95(4): 1084.
[135] Du C, Jin J, Li Y, Kong X, Wei K, Yao J. Mater. Sci. Eng.: C, 2009, 29(1): 62.
[136] Wang G, Yang H, Li M, Lu S, Chen X, Cai X. J. Bone Joint Surg., 2010, 92(2): 320.
[137] Kim H S, Kim J T, Jung Y J, Ryu S C, Son H J, Kim Y G. Macromol. Res., 2007, 15(1): 65.
[138] Ming J, Zuo B. Mater. Chem. Phys., 2012, 137(1): 421.
[139] Miroiu F M, Socol G, Visan A, Stefan N, Craciun D, Craciun V, Andronie A. Mater. Sci. Eng.: B, 2010, 169(1): 151.
[140] Wang L, Li C. Carbohydrate Polym., 2007, 68(4): 740.
[141] Liu L, Liu J, Wang M, Min S, Cai Y, Zhu L, Yao J. J. Biomater. Sci., Polym. Ed., 2008, 19(3): 325.
[142] Wei K, Li Y, Kim K O, Nakagawa Y, Kim B S, Abe K, Kim I S. J. Biomed. Mater. Res. A, 2011, 97(3): 272.
[143] Okabayashi R, Nakamura M, Okabayashi T, Tanaka Y, Nagai A, Yamashita K. J. Biomed. Mater. Res. B: Appl. Biomater., 2009, 90(2): 641.
[144] Pascu E I, Stokes J, McGuinness G B. Mater. Sci. Eng.: C, 2013, 33(8): 4905.
[145] Jiang J, Hao,W, Li Y, Yao J, Shao Z, Li H, Chen S. Biotechn. Lett., 2013, 35(4): 657.
[146] Lima P A L, Resende C X, de Almeida Soares G D, Anselme K, Almeida L E. Mater. Sci. Eng.: C, 2013, 33(6): 3389.
[147] Jin Y, Kundu B, Cai Y, Kundu S C, Yao J. Coll. Surf. B: Biointerf., 2015, 134: 339.
[148] Huang J, Wong C, George A,. Kaplan D L. Biomaterials, 2007, 28(14): 2358.
[149] Cao B, Mao C. Langmuir, 2007, 23(21): 10701.
[150] Yang L, Hedhammar M, Blom T, Leifer K, Johansson J, Habibovic P, van Blitterswijk C A. Biomed. Mater., 2010, 5(4): 045002. DOI: 10.1088/ 1748-6041/5/4/045002.
[151] Li Y, Yao C. Polym. Compos., 2012, 33(6): 961.
[152] Zhang M, Liu Y, Jia Y, Han H S, Sun D H. J. Bionic. Eng., 2014, 11(1): 115.
[153] Qu Z H, Wang H J, Tang T T, Zhang X L, Wang J Y, Dai K R. Acta Biomaterialia, 2008, 4(5): 1360.
[154] Salerno A, Zeppetelli S, Oliviero M, Battista E, Di Maio E, Iannace S, Netti P A. J. Bioact. Compat. Pol., 2012, 27(3): 210.
[155] Salerno A, Zeppetelli S, Di Maio E, Iannace S, Netti P A. Compos. Sci. Technol., 2010, 70(13): 1838.
[156] Yao C, Li Y, Wu F. Polym. Compos., 2013, 34(7): 1163.
[157] Zhang C Y, Zhang W, Mao L B, Zhao Y, Yu S H. Cryst. Eng. Comm., 2014, 16(40): 9513.
[158] Liu D G, Tian H F, Kumar R, Zhang L N. Macromol. Rapid Comm., 2009, 30(17): 1498.