与碳链聚合物相比,聚氨基酸类高分子由于其生物相容性好、可降解代谢、毒副作用低等优点而被广泛应用于生物医药领域。基于天冬氨酸的聚天冬酰胺衍生物,其合成方法简单多样,通过对其修饰改性可制备出具有各种环境响应性(温度、pH和还原敏感)的智能高分子,得到高效、低毒的药物/基因载体,实现可控释放、增强疗效、降低药物副作用的目的。本文重点介绍了聚天冬酰胺衍生物(特别是刺激响应性聚天冬酰胺衍生物)的合成改性方法、及其在药物和基因载体领域最新的研究进展,并对其发展前景进行了展望。
[1] Prabhakar U, Maeda H, Jain R K, Sevick-Muraca E M, Zamboni W, Farokhzad O C, Barry S T, Gabizon A, Grodzinski P, Blakey D C. Cancer Res., 2013, 73:2412.
[2] Xu L, Anchordoquy T. J. Pharm. Sci-US, 2011, 100:38.
[3] Lorenzer C, Dirin M, Winkler A M, Baumann V, Winkler J. J. Control. Release, 2015, 203:1.
[4] Sun H L, Meng F H, Dias A A, Hendriks M, Feijen J, Zhong Z Y. Biomacromolecules, 2011, 12:1937.
[5] Khan W, Muthupandian S, Farah S, Kumar N, Domb A J. Macromol. Biosci., 2011, 11:1625.
[6] Hamaguchi T, Matsumura Y, Suzuki M, Shimizu K, Goda R, Nakamura I, Nakatomi I, Yokoyama M, Kataoka K, Kakizoe T. Br. J. Cancer, 2005, 92, 1240.
[7] Kato K, Chin K, Yoshikawa T, Yamaguchi K, Tsuji Y, Esaki T, Sakai K, Kimura M, Hamaguchi T, Shimada Y, Matsumura Y, Ikeda R. Invest. New Drugs, 2012, 30:1621.
[8] Morille M, Passirani C, Vonarbourg A, Clavreul A, Benoit J P. Biomaterials, 2008, 29:3477.
[9] Tomida M, Nakato T, Matsunami S, Kakuchi T. Polymer, 1997, 38:4733.
[10] Nakato T, Kusuno A, Kakuchi T. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2000, 38:117.
[11] Moon J R, Kim M W, Kim D, Jeong J H, Kim J H. Colloid Polym. Sci., 2011, 289:63.
[12] Das P, Jana N R. RSC Adv., 2015, 5:33586.
[13] Seo K, Lee D S, Kim S C, Kim D. J. Nanosci Nanotechno., 2010, 10:6986.
[14] Seo K, Kim D. Acta Biomater., 2010, 6:2157.
[15] Liu D E, Han H, Lu H Q, Wu G L, Wang Y N, Ma J B, Gao H. RSC Adv., 2014, 4:37130.
[16] Bach Q V, Moon J R, Lee D S, Kim J H. J. Appl. Polym. Sci., 2008, 107:509.
[17] Tachibana Y, Kurisawa M, Uyama H, Kakuchi T, Kobayashi S. Chem. Commun., 2003, 1:106.
[18] Gu X, Wang J J, Liu X F, Zhao D P, Wang Y N, Gao H, Wu G L. Soft Matter, 2013, 9:7267.
[19] Lu C C, Wang X J, Wu G L, Wang J J, Wang Y N, Gao H, Ma J B. J. Biomed. Mater. Res. A, 2014, 102A:628.
[20] Licciardi M, Campisi M, Cavallaro G, Cervello M, Azzolina A, Giammona G. Biomaterials, 2006, 27:2066.
[21] Licciardi M, Cavallaro G, Di Stefano M, Fiorica C, Giammona G. Macromol. Biosci., 2011, 11:445.
[22] Sarpietro M G, Pitarresi G, Ottimo S, Giuffrida M C, Ognibene M C, Fiorica C, Giammona G, Castellit F. Mol. Pharm., 2011, 8:642.
[23] Ognibene M C, Rocco F, Craparo E F, Picone P, Ceruti M, Giammona G. Curr. Nanosci., 2011, 7:747.
[24] Fiorica C, Senior R A, Pitarresi G, Palumbo F S, Giammona G, Deshpande P, MacNeil S. Int. J. Pharm., 2011, 414:104.
[25] Matricardi P, Pitarresi G, Palumbo F S, Di Meo C, Albanese A, Coviello T, Cencetti C, Fiorica C, Giammona G. Macromol. Res. 2011, 19:1264.
[26] Licciardi M, Cavallaro G, Amato G, Fiorica C, Giammona G. React. Funct. Polym., 2012, 72:268.
[27] Scialabba C, Rocco F, Licciardi M, Pitarresi G, Ceruti M, Giammona G. Drug Deliv., 2012, 19:307.
[28] Piccionello A P, Pitarresi G, Pace A, Triolo D, Picone P, Buscemi S, Giammona G. J. Drug Target., 2012, 20:433.
[29] Pitarresi G, Fiorica C, Palumbo F S, Calascibetta F, Giammona G. J. Biomed. Mater. Res. A, 2012, 100A:1565.
[30] Cavallaro G, Triolo D, Licciardi M, Giammona G, Chirico G, Sironi L, Dacarro G, Dona A, Milanese C, Pallavicini P. Biomacromolecules, 2013, 14:4260.
[31] Pitarresi G, Fiorica C, Palumbo F S, Rigogliuso S, Ghersi G, Giammona G. J. Biomed. Mater. Res. A, 2014, 102A:1334.
[32] Sardo C, Nottelet B, Triolo D, Giammona G, Garric X, Lavigne J P, Cavallaro G, Coudane J. Biomacromolecules, 2014, 15:4351.
[33] Pavia F C, Carrubba V L, Brucato V, Palumbo F S, Giammona G. Mat. Sci. Eng. C-Mater., 2014, 41:301.
[34] Cavallaro G, Licciardi M, Amato G, Sardo C, Giammona G, Farra R, Dapas B, Grassi M, Grassi G. Int. J. Pharm., 2014, 466:246.
[35] Cavallaro G, Craparo E F, Sardo C, Lamberti G, Barba A A, Dalmoro A. Int. J. Pharm., 2015, 495:719.
[36] Fiorica C, Palumbo F S, Pitarresi G, Giorgi M, Calascibetta F, Giammona, G. J. Pharm. Pharmacol., 2015, 67:78.
[37] Craparo E F, Licciardi M, Conigliaro A, Palumbo F S, Giammona G, Alessandro R, De Leo G, Cavallaro G. Polymer, 2015, 70:257.
[38] Craparo E F, Porsio B, Mauro N, Giammona G, Cavallaro G. Macromol. Rapid Commun., 2015, 36:1409.
[39] Craparo E F, Porsio B, Bondi M L, Giammona G, Cavallaro G. Polym. Degrad. Stabil., 2015, 119:56.
[40] Paolino D, Licciardi M, Celia C, Giammona G, Fresta M, Cavallaro G. J. Mater. Chem. B, 2015, 3:250.
[41] Mandracchia D, Denora N, Franco M, Pitarresi G, Giammona G, Trapani G. J. Biomat. Sci.-Polym. E., 2011, 22:313.
[42] Thuy V T T, Lim C W, Park J H, Ahn C H, Kim D. J. Mater. Chem. B, 2015, 3:2978.
[43] Lee M, Jeong J, Kim D. Biomacromolecules, 2015, 16:136.
[44] Yu H, Sun J, Zhang Y T, Zhang G Y, Chu Y F, Zhuo R X, Jiang X L. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2015, 53:1387.
[45] Yu J H, Quan J S, Huang J, Wang C Y, Sun B, Nah J W, Cho M H, Cho C S. Acta Biomater., 2009, 5:2485.
[46] Zhang M, Liu M, Xue Y N, Huang S W, Zhuo R X. Bioconjugate Chem., 2009, 20:440.
[47] Jeon Y S, Bui Q T, An J H, Chung D J, Kim J H. Polym-Korea, 2014, 38:108.
[48] Heo S, Jeon Y S, Kim Y J, Kim S H, Kim J H. J. Coat. Technol. Res., 2013, 10:811.
[49] Mukaya H E, Neuse E W, van Zyl R L, Chen C T. J. Inorg. Organomet. Polym., 2015, 25:367.
[50] Sharma A, Srivastava A. Polym. Chem., 2013, 4:5119.
[51] 杨奇志(Yang Q Z), 刘佳(Liu J), 蒋序林(Jiang X L).化学进展(Progress in Chemistry), 2010, 22(12):2377.
[52] Huynh N T, Jeon Y S, Zrinyi M, Kim J H. Polym. Int., 2013, 62:266.
[53] Lai M H, Lee S, Smith C E, Kim K, Kong H. ACS Appl. Mater. Interfaces, 2014, 6:10821.
[54] Ali S A, Kazi I W, Rahman F. Desalination, 2015, 357:36.
[55] Habraken G J M, Wilsens K H R M, Koning C E, Heise A. Polym. Chem., 2011, 2:1322.
[56] Lu Y, Chau M, Boyle A J, Liu P, Niehoff A, Weinrich D, Reilly R M, Winnik M A. Biomacromolecules, 2012, 13:1296.
[57] Yang W X, Wang L L, Zhu H, Xu R W, Wu Y X. Chinese J. Polym. Sci., 2013, 31:1706.
[58] Chu Y F, Yu H, Zhang Y T, Zhang G Y, Ma Y Y, Zhuo R X, Jiang X L. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2014, 52:3346.
[59] Kim Y K, Singh B, Jiang H L, Park T E, Jiang T, Park I K, Cho M H, Kang S K, Choi Y J, Cho C S. Eur. J. Pharm. Sci., 2014, 51:165.
[60] Maeda Y, Pittella F, Nomoto T, Takemoto H, Nishiyama N, Miyata K, Kataoka K. Macromol. Rapid Commun., 2014, 35:1211.
[61] Arimura H, Ohya Y, Ouchi T. Macromol. Rapid Commun., 2004, 25:743.
[62] Arimura H, Ohya Y, Ouchi T. Biomacromolecules, 2005, 6:720.
[63] Peng T, Li Y, Ahn D, Kim B S, Lee D S. Macromol. Res., 2013, 21:400.
[64] Zeng X, Guo L, Ma L F. Colloid Polym. Sci., 2015, 293:319.
[65] Matsumura Y, Hamaguchi T, Ura T, Muro K, Yamada Y, Shimada Y, Shirao K, Okusaka T, Ueno H, Ikeda M, Watanabe N. Br. J. Cancer, 2004, 91:1775.
[66] Meo C D, Cilurzo F, Licciardi M, Scialabba C, Sabia R, Paolino D, Capitani D, Fresta M, Giammona G, Villani C, Matricardi P. Pharm. Res., 2015, 32:1557.
[67] 廖荣强(Liao R Q), 刘满塑(Liu M S), 廖霞俐(Liao X L), 杨波(Yang B). 化学进展(Progress in Chemistry), 2015, 27(1):2377.
[68] 梁嘉美(Liang J M), 冯岸超(Feng A C), 袁金颖(Yuan J Y). 化学进展(Progress in Chemistry), 2015, 27(5):533.
[69] Soga O, van Nostrum C F, Fens M, Rijcken C J F, Schiffelers R M, Storm G, Hennink W E. J. Control. Release, 2005, 103:341.
[70] Rijcken C J F, Hofman J W, van Zeeland F, Hennink W E, van Nostrum C F. J. Control. Release, 2007, 124:144.
[71] Ma Y Y, Jiang X L, Zhuo R X. Mater. Lett., 2014, 121:78.
[72] Ma Y Y, Jiang X L, Zhuo R X. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2013, 51:3917.
[73] Zhang G Y, Zhang Y T, Chu Y F, Ma Y Y, Zhuo R X, Jiang X L. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2015, 53:1296.
[74] Moon J R, Jeon Y S, Zrinyi M, Kim J H. Polym. Int., 2013, 62:1218.
[75] Seo K, Chung S W, Byun Y, Kim D. Int. J. Pharm., 2012, 424:26.
[76] Ma Y Y, Zhang G Y, Li L J, Yu H, Liu J, Wang C Q, Chu Y F, Zhuo R X, Jiang X L. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2016, 54:879.
[77] Harada M, Bobe L, Saito H, Shibata N, Tanaka R, Hayashi T, Kato Y. Cancer Sci., 2011, 102:192.
[78] Takahashi A, Yamamoto Y, Yasunaga M, Koga Y, Kuroda J, Takigahira M, Harada M, Saito H, Hayashi T, Kato Y, Kinoshita T, Ohkohchi N, Hyodo I, Matsumura Y. Cancer Sci., 2013, 104:920.
[79] Wang X J, Wu G L, Lu C C, Zhao W P, Wang Y N, Fan Y G, Gao H, Ma J B. Eur. J. Pharm. Sci., 2012, 47:256.
[80] Liu R, Zhang Y, Zhao X, Agarwal A, Mueller L J, Feng P. J. Am. Chem. Soc., 2010, 132:1500.
[81] Tang R, Ji W, Wang C. Macromol. Biosci., 2010, 10:192.
[82] Thambi T, Deepagan V G, Yoo C K, Park J H. Polymer, 2011, 52:4753.
[83] Lavignac N, Nicholls J, Ferruti P, Duncan R. Macromol. Biosci., 2008, 9:480.
[84] Zhu S, Hong M, Tang G, Qian L, Lin J, Jiang Y, Pei Y. Biomaterials, 2010, 31:1360.
[85] Jin Y, Song L, Su Y, Zhu L, Pang Y, Qiu F, Tong G, Yan D, Zhu B, Zhu X. Biomacromolecules, 2011, 12:3460.
[86] Kim E, Kim D, Jung H, Lee J, Paul S, Selvapalam N, Yang Y, Lim N, Park C G, Kim K. Angew. Chem. Int. Ed., 2010, 49:4405.
[87] Tang L Y, Wang Y C, Li Y, Du J Z, Wang J. Bioconjugate Chem., 2009, 20:1095.
[88] Takae S, Miyata K, Oba M, Ishii T, Nishiyama N, Itaka K, Yamasaki Y, Koyama H, Kataoka K. J. Am. Chem. Soc., 2008, 130:6001.
[89] Deng B, Ma P, Xie Y. Nanoscale, 2015, 7:12773.
[90] Gyarmati1 B, Vajna B, Némethy Á, László K, Szilágyi A. Macromol. Biosci., 2013, 13:633.
[91] Gyarmati1 B, Némethy Á, Szilágyi A. RSC Adv., 2014, 4:8764.
[92] Zheng C, Zhang X G, Sun L, Zhang Z P, Li C X. J. Mater. Sci. Mater. Med., 2013, 24:931.
[93] Chu Y F, Yu H, Ma Y Y, Zhang Y T, Chen W H, Zhang G Y, Wei H, Zhang X Z, Zhuo R X, Jiang X L. J. Polym. Sci. Part A:Polym. Chem., 2014, 52:1771.
[94] Tran B N, Bui Q T, Jeon Y S, Park H S, Kim J H. Polym. Bull., 2015, 72:2605.
[95] Guo X, Huang L. Acc. Chem. Res., 2012, 45:971.
[96] Godbey W T, Wu K K, Mikos A G. J. Control. Release, 1999, 60:149.
[97] Akinc A, Thomas M, Klibanov A M, Langer R. J. Gene Med., 2005, 7:657.
[98] Godbey W T, Wu K K, Mikos A G. J. Biomed. Mater. Res., 1999, 45:268.
[99] Zhang G Y, Liu J, Yang Q Z, Zhuo R, Jiang X L. Bioconjugate Chem., 2012, 23:1290.
[100] Liu J, Xu Y, Yang Q, Li C, Hennink W E, Zhuo R X. Acta Biomater., 2013, 9:7758.
[101] Feng T S, Dong X, Tian H Y, Lam M H W, Liang H J, Wei Y, Chen X S. J. Mater. Chem. B, 2014, 2:2725.
[102] Chen J, Dong X, Feng T S, Lin L, Guo Z P, Xia J L, Tian H Y, Chen X S. Acta Biomater., 2015, 26:45.
[103] Dou X B, Hu Y, Zhao N N, Xu F J. Biomaterials, 2014, 35:3015.
[104] Cavallaro G, Licciardi M, Scirè S, Giammona G. Nanomedicine, 2009, 4:291.
[105] Cavallaro G, Scirè S, Licciardi M, Ogris M, Wagner E, Giammona G. J. Control. Release, 2008, 131:54.
[106] Di Gioia S, Sardo C, Belgiovine G, Triolo D, d'Apolito M, Castellani S, Carbone A, Giardino I, Giammona G, Cavallaro G, Conese M. Int. J. Pharm., 2015, 491:359.
[107] Miyata K, Oba M, Nakanishi M, Fukushima S, Yamasaki Y, Koyama H, Nishiyama N, Kataoka K. J. Am. Chem. Soc., 2008, 130:16287.
[108] Uchida H, Miyata K, Oba M, Ishii T, Suma T, Itaka K, Nishiyama N, Kataoka K. J. Am. Chem. Soc., 2011, 133:15524.
[109] Uchida H, Itaka K, Nomoto T, Ishii T, Suma T, Ikegami M, Miyata K, Oba M, Nishiyama N, Kataoka K. J. Am. Chem. Soc., 2014, 136:12396.
[110] Kim H J, Miyata K, Nomoto T, Zheng M, Kim A, Liu X Y, Cabral H, Christie R J, Nishiyama N, Kataoka K. Biomaterials, 2014, 35:4548.
[111] Lee Y, Ishii T, Cabral H, Kim H J, Seo J H, Nishiyama N, Oshima H, Osada K, Kataoka K. Angew. Chem. Int. Ed., 2009, 48:5309.
[112] Lee Y, Miyata K, Oba M, Ishii T, Fukushima S, Han M, Koyama H, Nishiyama N, Kataoka K. Angew. Chem. Int. Ed., 2008, 47:5163.
[113] Gao H, Takemoto H, Chen Q, Naito M, Uchida H, Liu X Y, Miyata K, Kataoka K. Chem. Commun., 2015, 51:3158.
[114] Kim H J, Ishii A, Miyata K, Lee Y, Wu S R, Oba M, Nishiyama N, Kataoka K. J. Control. Release, 2010, 145:141.
[115] Itaka K, Ishii T, Hasegawa Y, Kataoka K. Biomaterials, 2010, 31:3707.
[116] Nomoto T, Fukushima S, Kumagai M, Machitani K, Arnida, Matsumoto Y, Oba M, Miyata K, Osada K, Nishiyama N, Kataoka K. Nat. Commun., 2014, 5:3545.