如何实现对肿瘤、病毒感染等严重危害人类健康的疾病的精准治疗是当前医学界的难题和研究热点。随着“精准医疗”计划的启动,当代药物设计也随之进入“精准”靶向药物分子设计时代。基于靶标结构的合理药物设计及特异性的药物递送系统是当代精准药物设计的重要方面。靶标-配体精准相互作用为基于靶标的合理药物设计奠定了理论基础;精准“制导”化学合成方法学的研究为药物合成提供了强有力的工具;灵敏、准确分子探针的研究为当代化学生物学及发现特异性的药物递送系统提供有效的辅助手段。本文从以上几方面,从药物化学的视角综述了“精准医疗”背景下的分子靶向诊疗药物研究。
[1] 何明燕(He M Y), 夏景林(Xia J L), 王向东(Wang X D). 世界临床药物(World Clinical Drugs), 2015, (06):418.
[2] Collins F S, Varmus H. N. Engl. J. Med., 2015, 372(9):793.
[3] 汤立达(Tang L D), 徐为人(Xu W R). 现代药物与临床(Drugs & Clinic), 2015, 4:351.
[4] Poot A J, van Ameijde J, Slijper M, van den Berg A, Hilhorst R, Ruijtenbeek R, Rijkers D T, Liskamp R M. Chembiochem., 2009, 10:2042.
[5] van Wandelen L T, van Ameijde J, Mady A S, Wammes A E, Bode A, Poot A J, Ruijtnbeek R, Liskamp R M. ChemMedChem., 2012, 7:2113.
[6] Volkamer A, Eid S, Turk S, Rippmann F, Fulle S. J. Chem. Inf. Model., 2016, 56:335.
[7] Song Y, Zhan P, Li X, Rai D, de Clercq E, Liu X. Curr. Med. Chem., 2013, 20:815.
[8] Lucas M C, Goldstein D M, Hermann J C, Kuglstatter A, Liu W, Luk K C, Padilla F, Slade M, Villaseñor A G, Wanner J, Xie W, Zhang X, Liao C. J. Med. Chem., 2012, 55:10414.
[9] Melillo B, Liang S Y, Park J, Schon A, Courter J R, LaLonde J M, Wendler D J, Princiotto A M, Seaman M S, Freire E, Sodroski J, Madani N, Hendrickson W A, Smith A B. ACS Med. Chem. Lett., 2016, 7:330.
[10] Zhan P, Itoh Y, Suzuki T, Liu X. J. Med. Chem., 2015, 58:7611.
[11] Folkes A J, Ahmadi K, Alderton W K, Alix S, Baker S J, Box G, Chuckowree I S, Clarke P A, Depledge P, Eccles S A, Friedman L S, Hayes A, Hancox T C, KugendradasA, Lensun L, Moore P, Olivero A G, Pang J, Patel S, Pergl-Wilson G H, Raynaud F I, Robson A, Saghir N, Salphati L, Sohal S, Ultsch M H, Valenti M, Wallweber H J, Wan N C, Wiesmann C, Workman P, Zhyvoloup A, Zvelebil M J, Shuttleworth S J. J. Med. Chem., 2008, 51:5522.
[12] Nacht M, Qiao L, Sheets M P, St Martin T, Labenski M, Mazdiyasni H, Karp R, Zhu Z, Chaturvedi P, Bhavsar D, Niu D, Westlin W, Petter R C, Medikonda A P, Singh J. J. Med. Chem., 2013, 56:712.
[13] Schr der J, Klinger A, Oellien F, Marh fer R J, Duszenko M, Selzer P M. J. Med. Chem., 2013, 56:1478.
[14] Pinson J A, Zheng Z, Miller M S, Chalmers D K, Jennings I G, Thompson P E. ACS Med. Chem. Lett., 2013, 4:206.
[15] Jaime-Figueroa S, de Vicente J, Hermann J, Jahangir A, Jin S, Kuglstatter A, Lynch SM, Menke J, Niu L, Patel V, Shao A, Soth M, Vu M D, Yee C. Bioorg. Med. Chem. Lett., 2013, 23:2522.
[16] Zhu J, Yang Q, Dai D, Huang Q. J. Am. Chem. Soc., 2013, 135:11708.
[17] Shao Y X, Huang M, Cui W, Feng L J, Wu Y, Cai Y, Li Z, Zhu X Liu P, Wan Y, Ke H, Luo H B. J. Med. Chem., 2014, 57:10304.
[18] Yao Y, Chen P, Diao J, Cheng G, Deng L, Anglin J L, Prasad B V, Song Y. J. Am. Chem. Soc., 2011, 133:16746.
[19] Wang X, Huang B, Suzuki T, Liu X, Zhan P. Epigenomics., 2015, 7:1379.
[20] Ogasawara D, Itoh Y, Tsumoto H, Kakizawa T, Mino K, Fukuhara K, Nakagawa H, Hasegawa M, Sasaki R, Mizukami T, Miyata N, Suzuki T. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 2013, 52:8620.
[21] Ranganathan A, Stoddart L A, Hill S J, Carlsson J. J. Med. Chem., 2015, 58:9578.
[22] Wada Y, Shirahashi H, Iwanami T, Ogawa M, Nakano S, Morimoto A, Kasahara K, Tanaka E, Takada Y, Ohashi S, Mori M, Shuto S. J. Med. Chem., 2015, 58:6048.
[23] Yoon H, Kwak Y, Choi S, Cho H, Kim N D, Sim T. J. Med. Chem., 2016, 59:358.
[24] Zhan P, Pannecouque C, de Clercq E, Liu X. J. Med. Chem., 2016, 59:2849.
[25] Zhan P, Chen X, Li D, Fang Z, de Clercq E, Liu X. Med. Res. Rev., 2013, 33:E1.
[26] Zhan P, Liu X, Li Z, Pannecouque C, de Clercq E. Curr. Med. Chem., 2009, 16:3903.
[27] Kang D, Song Y, Chen W, Zhan P, Liu X. Mol. Biosyst., 2014, 10:1998.
[28] Song Y, Fang Z, Zhan P, Liu X. Curr. Med. Chem., 2014, 21:329.
[29] Campiani G, Nacci V, Fiorini I, de Filippis M P, Garofalo A, Greco G, Novellino E, Altamura S, di Renzo L. J. Med. Chem., 1996, 39:26720.
[30] Campiani G, Morelli E, Fabbrini M, Nacci V, Greco G, Novellino E, Ramunno A, Maga G, Spadari S, Caliendo G, Bergamini A, Faggioli E, Uccella I, Bolacchi F, Marini S, Coletta M, Nacca A, Caccia S. J. Med. Chem., 1999, 42:4462.
[31] Fattorusso C, Gemma S, Butini S, Huleatt P, Catalanotti B, Persico M, de Angelis M, Fiorini I, Nacci V, Ramunno A, Rodriquez M, Greco G, Novellino E, Bergamini A, Marini S, Coletta M, Maga G, Spadari S, Campiani G. J. Med. Chem., 2005, 48:7153.
[32] Zanoli S, Gemma S, Butini S, Brindisi M, Joshi B P, Campiani G, Fattorusso C, Persico M, Crespan E, Cancio R, Spadari S, Hübscher U, Maga G. Biochem. Pharmacol., 2008, 76:156.
[33] Butini S, Brindisi M, Cosconati S, Marinelli L, Borrelli G, Coccone S S, Ramunno A, Campiani G, Novellino E, Zanoli S, Samuele A, Giorgi G, Bergamini A, Di Mattia M, Lalli S, Galletti B, Gemma S, Maga G. J. Med. Chem., 2009, 52(4):1224.
[34] Zhan P, Li Z, Liu X, de Clercq E. Mini. Rev. Med. Chem., 2009, 9:1014.
[35] Li W, Li X, De Clercq E, Zhan P, Liu X. Eur. J. Med. Chem., 2015, 102:167.
[36] O'Meara J A, Jakalian A, LaPlante S, Bonneau P R, Coulombe R, Faucher A M, Guse I, Landry S, Racine J, Simoneau B, Thavonekham B, Yoakim C. Bioorg. Med. Chem. Lett., 2007, 17:3362.
[37] Gagnon A, Amad M H, Bonneau P R, Coulombe R, de Roy P L, Doyon L, Duan J, Garneau M, Guse I, Jakalian A, Jolicoeur E, Landry S, Malenfant E, Simoneau B, Yoakim C. Bioorg. Med. Chem. Lett., 2007, 17:4437.
[38] Hopkins A L, Ren J, Tanaka H, Baba M, Okamato M, Stuart D I, Stammers D K. J. Med. Chem., 1999, 42:4500.
[39] Cheng H, Nair S K, Murray B W, Almaden C, Bailey S, Baxi S, Behenna D C, Cho-Schultz S, Dalvie D, Dinh D M, Edwards M P, Feng J L, Ferre R, Gajiwala K S, Hemkens M D, Jackson-Fisher A, Jalaie M, Johnson T O, Kania R S, Kephart S, Lafontaine J A, Lunney E, Liu K K, Liu Z, Matthews J, Nagata A, Niessen S, Ornelas M A, Orr S T, Pairish M, Planken S, Ren S, Richter D T, Ryan K, Sach N W, Shen H, Smeal T, Solowiej J, Sutton S C, Tran K, Tseng E, Vernier W F, Walls M, Wang S, Weinrich S L, Xin S, Xu H, Yin M J, Zhou R, Zientek M, Kath J. J. Med. Chem., 2016, 59:2005.
[40] Engel J, Lategahn J, Rauh D. ACS Med. Chem. Lett., 2015, 7:2.
[41] Hu X, Manetsch R. Chem. Soc. Rev., 2010, 39(4):1316.
[42] Mamidyala S K, Finn M G. Chem. Soc. Rev., 2010, 39:1252.
[43] Sharpless K B, Manetsch R. Expert. Opin. Drug. Discov., 2006, 1:525.
[44] Corbett P T, Leclaire J, Vial L, West K R, Wietor J L, Sanders J K, Otto S. Chem. Rev., 2006, 106:3652.
[45] Wang X, Huang B, Liu X, Zhan P. Drug. Discov. Today., 2016, 21:118.
[46] Hu X, Sun J, Wang H G, Manetsch R. J. Am. Chem. Soc., 2008, 130:13820.
[47] Kulkarni S S, Hu X, Doi K, Wang H G, Manetsch R. ACS Chem. Biol., 2011, 6:724.
[48] Lu Y, Shi T, Wang Y, Yang H, Yan X, Luo X, Jiang H, Zhu W. J. Med. Chem., 2009, 52:2854.
[49] Lu Y, Liu Y, Xu Z, Li H, Liu H, Zhu W. Expert. Opin. Drug. Discov., 2012, 7:375.
[50] Lu Y, Wang Y, Xu Z, Yan X, Luo X, Jiang H, Zhu W. J. Phys. Chem. B., 2009, 113:12615.
[51] Lu Y, Wang Y, Zhu W. Phys. Chem. Chem. Phys., 2010, 12:4543.
[52] Ren J, He Y, Chen W, Chen T, Wang G, Wang Z, Xu Z, Luo X, Zhu W, Jiang H, Shen J, Xu Y. J. Med. Chem., 2014, 57:3588.
[53] Cernak T, Dykstra K D, Tyagarajan S, Vachal P, Krska S W. Chem. Soc. Rev., 2016, 45:546.
[54] Toutov A A, Liu W B, Betz K N, Stoltz B M, Grubbs R H. Nat. Protoc., 2015, 10:1897.
[55] Sharma A, Hartwig J F. Nature, 2015, 517:600.
[56] Wu N, Song F, Yan L, Li J, You J. Chemistry, 2014, 20:3408.
[57] Dai H X, Stepan A F, Plummer M S, Zhang Y H, Yu J Q. J. Am. Chem. Soc., 2011, 133:7222.
[58] Yamaguchi A D, Chepiga K M, Yamaguchi J, Itami K, Davies H M. J. Am. Chem. Soc., 2015, 137:644.
[59] He J, Hamann L G, Davies H M, Beckwith R E. Nat. Commun., 2015, 6:5943.
[60] Hong B, Li C, Wang Z, Chen J, Li H, Lei X. J. Am. Chem. Soc., 2015, 137:11946.
[61] Fox J C, Gilligan R E, Pitts A K, Bennett H R, Gaunt M J. Chem. Sci., 2016, 7:2706.
[62] Gayakhe V, Sanghvi Y S, Fairlamb I J, Kapdi A R. Chem. Commun (Camb)., 2015, 51:11944.
[63] Sekizawa H, Amaike K, Itoh Y, Suzuki T, Itami K, Yamaguchi J. ACS Med. Chem.Lett., 2014, 5:582.
[64] Liu Y J, Xu H, Kong W J, Shang M, Dai H X, Yu J Q. Nature, 2014, 515:389.
[65] Zhang F L, Hong K, Li T J, Park H, Yu JQ. Science., 2016, 351:252.
[66] Légaré M A, Courtemanche M A, Rochette É, Fontaine F G. Science., 2015, 349:513.
[67] Miyamura S, Araki M, Suzuki T, Yamaguchi J, Itami K. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 2015, 54:846.
[68] Saadi J, Wennemers H. Nature Chemistry, 2016, 8:276.
[69] Jaracz S, Chen J, Kuznetsova L V, Ojima I. Bioorg. Med. Chem., 2005, 13:5043.
[70] 李安良(Li A L), 李正香(Li Z X). 中国药学杂志(Chinese Pharmaceutical Journal)., 2003, 4:3.
[71] Burkhart D J, Barthel B L, Post G C, Kalet B T, Nafie J W, Shoemaker R K, Koch T H. J. Med. Chem., 2006, 49:7002.
[72] Barthel B L, Zhang Z, Rudnicki D L, Coldren C D, Polinkovsky M, Sun H, Koch G G, Chan D C, Koch T H. J. Med. Chem., 2009, 52:7678.
[73] Barthel B L, Rudnicki D L, Kirby T P, Colvin S M, Burkhart D J, Koch T H. J. Med. Chem., 2012, 55:6595.
[74] Leu Y L, Chen C S, Wu Y J, Chern J W. J. Med. Chem., 2008, 51:1740.
[75] Wei G, Loktionova N A, Pegg A E, Moschel R C. J. Med. Chem., 2005, 48:256.
[76] Brady S F, Pawluczyk J M, Lumma P K, Feng D M, Wai J M, Jones R, de Feo-Jones D, Wong B K, Miller-Stein C, Lin J H, Oliff A, Freidinger R M, Garsky V M. J. Med. Chem., 2002, 45:4706.
[77] de Feo-Jones D, Brady S F, Feng D M, Wong B K, Bolyar T, Haskell K, Kiefer D M, Leander K, McAvoy E, Lumma P, Pawluczyk J M, Wai J, Motzel S L, Keenan K, van Zwieten M, Lin J H, Garsky V M, Freidinger R, Oliff A, Jones R E. Mol. Cancer. Ther., 2002, 1:451.
[78] 梁旭华(Liang X H), 樊君(Fan J), 孙洋(Sun Y), 谭春雷(Fan C L). 中国新药杂志(Chinese Journal of New Drugs), 2012, 22:2647.
[79] 付利强(Fu L Q), 丁实(Ding S), 杨玉社(Yang Y S). 中国药物化学杂志(Chinese Journal of Medicinal Chemistry), 2013, 3:226.
[80] 王中领(Wang Z L), 郭亮(Guo L). 临床放射学杂志(Journal of Clinical Radiology), 2014, 1:143.
[81] Vlahov I R, Santhapuram H K, Kleindl P J, Howard S J, Stanford K M, Leamon C P. Bioorg. Med. Chem. Lett., 2006, 16:5093.
[82] Vlahov I R, Leamon C P. Bioconjug. Chem., 2012, 23:1357.
[83] Vlahov I R, Vite G D, Kleindl P J, Wang Y, Santhapuram H K, You F, Howard S J, Kim S H, Lee F F, Leamon C P. Bioorg. Med. Chem. Lett., 2010, 20:4578.
[84] Leamon C P, Reddy J A, Vlahov I R, Westrick E, Dawson A, Dorton R, Vetzel M, Santhapuram H K, Wang Y. Mol. Pharm., 2007, 4:659.
[85] Liu P, Xu J, Yan D, Zhang P, Zeng F, Li B, Wu S. Chem. Commun (Camb)., 2015, 51:9567.
[86] 杜钢军(Du G J), 时小燕(Shi X Y). 国际药学研究杂志(International Journal of Pharmaceutical Research), 2011, 5:336.
[87] 张慈安(Zhang C A), 魏品康(Wei P K), 李勇进(Li Y J). 肿瘤(Tumor), 2010, 6:550.
[88] Kuang Y, Balakrishnan K, Gandhi V, Peng X. J. Am. Chem. Soc., 2011, 133:19278.
[89] Kim E J, Bhuniya S, Lee H, Kim H M, Cheong C, Maiti S, Hong K S, Kim J S. J. Am. Chem. Soc., 2014, 136:13888.
[90] Park S, Kim E, Kim W Y, Kang C, Kim J S. Chem. Commun (Camb)., 2015, 51:9343.
[91] Erion M D, van Poelje P D, Mackenna D A, Colby T J, Montag A C, Fujitaki J M, Linemeyer D L, Bullough D A. J. Pharmacol. Exp. Ther., 2005, 312:554.
[92] Zhang Q, Milliken P, Kulczynska A, Slawin A M, Gordon A, Kirkby N S, Webb D J, Botting N P, Megson I L. J. Med. Chem., 2013, 56:5321.
[93] Juillerat-Jeanneret L, Flohr A, Schneider M, Walter I, Wyss J C, Kumar R, Golshayan D, Aebi J D. J. Med. Chem., 2015, 58:8097.
[94] Hochd rffer K, Abu Ajaj K, Schäfer-Obodozie C, Kratz F. J. Med. Chem., 2012, 55:7502.
[95] Lehoux D, Ostiguy V, Fadhil I, Laquerre K, Tanaka K S E, Kang T, Lafontaine Y, Houghton T J, Reddy R, Moeck G, Rafai Far A, Parr Jr T R. 18th European Congress of Clinical Microbiology and Infectious Diseases Barcelona, Spain. 2008.
[96] 瞿鼎(Qu D). 第四军医大学硕士论文(Master's Dissertation of Fourth Military Medical University), 2010.
[97] 齐倩倩(Qi Q Q), 贺艺超(He Y C), 肖典(Xiao D), 周辛波(Zhou X B), 赵国明(Zhao G M). 国际药学研究杂志(International Journal of Pharmaceutical Research), 2012, 39:460.
[98] Brewster M E, Anderson W R, Webb A I, Pablo L M, Meinsma D, Moreno D, Derendorf H, Bodor N, Pop E. Antimicrob Agents Chemother., 1997, 41:122.
[99] Berezovskaia IuV, Chudinov M V. Bioorg. Khim., 2005, 31:339.
[100] 潘凌立(Pan L L), 潘达(Pan D), 廖卫兵(Liao W B), 柯超(Ke C), 陈安清(Chen A Q), 郭清莲(Guo Q L). 医学综述(Medical Recapitulate), 2015, 1:37.
[101] 齐雪静(Qi X J), 郑楠楠(Zheng N N), 高亚男(Gao Y N), 吴琳华(Wu L H), 唐景玲(Tang J L). 中国药学杂志(Chinese Pharmaceutical Journal), 2015, 9:741.
[102] 张李巧(Zhang L Q). 中国医院药学杂志(Chinese Journal of Hospital Pharmacy), 2015, 24:2257.
[103] Sharpe M A, Han J, Baskin A M, Baskin D S. ChemMedChem., 2015, 10:621.
[104] Horbert R, Pinchuk B, Davies P, Alessi D, Peifer C. ACS Chem. Biol., 2015, 10:2099.
[105] Jones L H. Future. Med. Chem., 2015, 7:2131.
[106] Chowdhury M A, Moya I A, Bhilocha S, McMillan C C, Vigliarolo B G, Zehbe I, Phenix C P. J. Med. Chem., 2014, 57:6092.
[107] Lo L C, Chu C Y. Chem. Commun (Camb)., 2003, 21:2728.
[108] Carroll V, Michel B W, Blecha J, VanBrocklin H, Keshari K, Wilson D, Chang C J. J. Am. Chem. Soc., 2014, 136:14742.
[109] van de Bittner G C, Dubikovskaya E A, Bertozzi C R, Chang C J. Proc. Natl. Acad. Sci. U S A., 2010, 107(50):21316.
[110] Xu J, Zhang Y, Yu H, Gao X, Shao S. Anal. Chem., 2016, 88:1455.
[111] Narayanaswamy N, Narra S, Nair R R, Saini D K, Kondaiah P, Govindaraju T. Chem. Sci., 2016, 7:2832.
[112] Lin V S, Chen W, Xian M, Chang C J. Chem. Soc. Rev., 2015, 44:4596.
[113] Lee M H, Sessler J L, Kim J S. Acc. Chem. Res., 2015, 48:2935.
[114] Lee M H, Kim J Y, Han J H, Bhuniya S, Sessler J L, Kang C, Kim J S. J. Am.Chem. Soc., 2012, 134:12668.
[115] Bhuniya S, Maiti S, Kim E J, Lee H, Sessler J L, Hong K S, Kim J S. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 2014, 53:4469.
[116] Maiti S, Park N, Han J H, Jeon H M, Lee J H, Bhuniya S, Kang C, Kim J S. J. Am. Chem. Soc., 2013, 135:4567.
[117] Bhuniya S, Lee M H, Jeon H M, Han J H, Lee J H, Park N, Maiti S, Kang C, Kim J S. Chem. Commun (Camb)., 2013, 49:7141.
[118] 姜娜(Jiang N), 樊江莉(Fan J L), 杨洪宝(Yang H B), 彭孝军(Peng X J). 化工学报(Journal of Chemical Industry and Engineering(China)), 2016, 67:176.
[119] Lim C S, Masanta G, Kim H J, Han J H, Kim H M, Cho B R. J. Am. Chem. Soc., 2011, 133:11132.
[120] Yamamoto J, Maeda N, Komiya C, Tanaka T, Denda M, Ebisuno K, Nomura W, Tamamura H, Sato Y, Yamauchi A, Shigenaga A, Otaka A. Tetrahedron, 2014, 70:5122.
[121] Gu J A, Mani V, Huang S T. Analyst., 2015, 140:346.
[122] Sarkar A R, Heo C H, Kim E, Lee H W, Singh H, Kim J J, Kang H, Kang C, Kim H M. Chem. Commun (Camb)., 2015, 51:2407.
[123] Jung D, Sato K, Min K, Shigenaga A, Jung J, Otaka A, Kwon Y. Chem. Commun (Camb)., 2015, 51:9670.
[124] Furutani M, Uemura A, Shigenaga A, Komiya C, Otaka A, Matsuura K. Chem. Commun (Camb)., 2015, 51:8020.
[125] Li L, Zhang C W, Chen G Y, Zhu B, Chai C, Xu Q H, Tan E K, Zhu Q, Lim K L, Yao S Q. Nat. Commun., 2014, 5:3276.
[126] Li L, Zhang C W, Ge J, Qian L, Chai B H, Zhu Q, Lee J S, Lim K L, Yao S Q. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 2015, 54:10821.
[127] Vineberg J G, Wang T, Zuniga E S, Ojima I. J. Med. Chem., 2015, 58:2406.
[128] Peck R W. Nat. Rev. Drug. Discov., 2016, 15:145.
[129] 展鹏(Zhan P), 刘新泳(Liu X Y). 中国科技论文(China Sciencepaper), 2015, 10:2140.
[130] Tavassoli A. Future Med. Chem., 2015, 7:2089.
[131] 张艳(Zhang Y), 陈鹏(Chen P), 姚祝军(Yao Z J). 科学通报(Chinese Science Bulletin), 2013, 58:2872.
[132] Xie X S. JAMA., 2015, 313:2021.
[133] 杜建(Du J), 唐小利(Tang X L). 中国科学基金(Bulletin of National Natural Science Foundation of China), 2016, 1:20.