聚集诱导发光型光敏剂用于线粒体靶向光动力治疗
Photosensitizers with Aggregation-Induced Emission for Mitochondrion-Targeting Photodynamic Therapy
光动力治疗是一种基于光敏剂和光照的安全无创性治疗方法,在癌症治疗和杀菌等方面具有广阔的应用前景。光敏剂在光照激发下与氧气作用会生成高反应活性的活性氧。在细胞中过量的活性氧会氧化损伤蛋白质、核酸和脂质等细胞组分,诱导细胞凋亡或坏死。新兴的聚集诱导发光型光敏剂在分子聚集状态下光照激发能发射强的荧光,同时高效地产生活性氧,解决了传统光敏剂在分子聚集时荧光猝灭的问题,易实现成像指导的光动力治疗,近年来备受关注。线粒体作为细胞能量工厂富含氧气,是理想的光动力治疗靶点。本文总结了靶向癌细胞线粒体的聚集诱导发光型光敏剂的分子类型和设计策略,以及其在光动力治疗肿瘤方面的应用。
Photodynamic therapy is a safe and noninvasive treatment method based on photosensitizers and light. It has broad application prospects in cancer treatment and sterilization. Photosensitizers react with oxygen under light excitation to produce reactive oxygen species with high reactivity. Excessive reactive oxygen species in cells can oxidize and damage cellular components such as proteins, nucleic acids and lipids, and induce cell apoptosis or necrosis. The emerging photosensitizers with aggregation-induced emission (AIE) characteristics can emit strong fluorescence under light excitation in the aggregate state, and efficiently produce reactive oxygen species at the same time, which solves the problem of fluorescence quenching of traditional photosensitizers in the aggregate state. AIE photosensitizers are easy to realize image-guided photodynamic therapy, which has attracted much attention in recent years. Mitochondria, as cell energy factories, are rich in oxygen and are ideal targets for photodynamic therapy. Mitochondria are more numerous in cancer cells and play an important role in both tumorization and programmed cell death. Currently, the AIE photosensitizers targeting the mitochondria of cancer cells are mainly cationic compounds, including pyridium ions, quinolinium ions, isoquinolinium ions and triphenylphosphenonium ions. This review summarizes the molecular types and design strategies of AIE photosensitizers targeting the mitochondria of cancer cells, as well as their applications in photodynamic therapy of tumors.
1 Introduction
2 Mitochondrion-targeting ionic AIE photosensitizers
2.1 Quinolinium and isoquinolinium-based ionic AIE photosensitizers
2.2 Triphenylphosphenonium-based ionic AIE photosensitizers
2.3 Pyridium-based ionic AIE photosensitizers
2.4 Other types of ionic AIE photosensitizers
3 Mitochondrion-targeting non-ionic AIE photosensitizers
4 Conclusion and outlook
聚集诱导发光 / 光敏剂 / 线粒体 / 光动力治疗 / 活性氧
aggregation-induced emission / photosensitizer / mitochondrion / photodynamic therapy / reactive oxygen species
| [1] |
|
| [2] |
|
| [3] |
|
| [4] |
|
| [5] |
|
| [6] |
|
| [7] |
|
| [8] |
|
| [9] |
|
| [10] |
|
| [11] |
|
| [12] |
|
| [13] |
|
| [14] |
|
| [15] |
|
| [16] |
|
| [17] |
|
| [18] |
|
| [19] |
|
| [20] |
|
| [21] |
|
| [22] |
|
| [23] |
|
| [24] |
|
| [25] |
|
| [26] |
|
| [27] |
|
| [28] |
|
| [29] |
|
| [30] |
|
| [31] |
|
| [32] |
|
| [33] |
|
| [34] |
|
| [35] |
|
| [36] |
|
| [37] |
|
| [38] |
|
| [39] |
|
| [40] |
|
| [41] |
|
| [42] |
|
| [43] |
|
| [44] |
|
| [45] |
|
| [46] |
|
| [47] |
|
| [48] |
|
| [49] |
|
| [50] |
|
| [51] |
|
| [52] |
|
| [53] |
|
| [54] |
|
| [55] |
|
| [56] |
|
| [57] |
|
| [58] |
|
| [59] |
|
| [60] |
|
| [61] |
|
| [62] |
|
| [63] |
|
| [64] |
|
| [65] |
|
| [66] |
|
| [67] |
|
| [68] |
|
| [69] |
|
| [70] |
|
| [71] |
|
| [72] |
|
| [73] |
|
| [74] |
|
| [75] |
|
| [76] |
|
| [77] |
|
| [78] |
|
| [79] |
|
| [80] |
|
| [81] |
|
| [82] |
|
| [83] |
|
| [84] |
|
| [85] |
|
| [86] |
|
| [87] |
|
| [88] |
|
| [89] |
|
| [90] |
|
| [91] |
(欧阳艾, 罗雨珩, 陆农, 胡仁涛, 张平玉, 张黔玲. 无机化学学报, 2021, 37(3):401). |
| [92] |
|
| [93] |
|
| [1] | Dougherty T J, Gomer C J, Henderson B W, Jori G, Kessel D, Korbelik M, Moan J, Peng Q. J. Natl. Cancer Inst., 1998, 90(12): 889. |
| [2] | Cheng W Y, Chen H T, Liu C, Ji C D, Ma G P, Yin M Z. VIEW, 2020, 1(4): 20200055. |
| [3] | Ochsner M. J. Photochem. Photobiol., B, 1997, 39(1): 1. |
| [4] | Chen J M, Fan T J, Xie Z J, Zeng Q Q, Xue P, Zheng T T, Chen Y, Luo X L, Zhang H. Biomaterials, 2020, 237: 119827. |
| [5] | Green B, Cobb A R M, Hopper C. Br. J. Oral Maxillofac. Surg., 2013, 51(4): 283. |
| [6] | Dolmans D E J G J, Fukumura D, Jain R K. Nat. Rev. Cancer, 2003, 3(5): 380. |
| [7] | Solban N, Rizvi I, Hasna T. Lasers Surg. Med., 2006, 38(5): 522. |
| [8] | Zhang M, Cui Z W, Song R X, Lv B, Tang Z M, Meng X F, Chen X Y, Zheng X P, Zhang J W, Yao Z W, Bu W B. Biomaterials, 2018, 155: 135. |
| [9] | Li Y, Zhang W, Niu J F, Chen Y S. ACS Nano, 2012, 6(6): 5164. |
| [10] | Cheng P, Li G, Zhan X W, Yang Y. Nat. Photonics., 2018, 12: 131. |
| [11] | Nakanishi W, Minami K, Shrestha L K, Ji Q M, Hill J P, Ariga K. Nano Today, 2014, 9(3): 378. |
| [12] | Gupta V K, Saleh T A. Environ. Sci. Pollut. Res., 2013, 20(5): 2828. |
| [13] | Ge J C, Lan M H, Zhou B J, Liu W M, Guo L, Wang H, Jia Q Y, Niu G L, Huang X, Zhou H Y, Meng X M, Wang P F, Lee C S, Zhang W J, Han X D. Nat. Commun., 2014, 5: 4596. |
| [14] | Dreyer D R, Park S, Bielawski C W, Ruoff R S. Chem. Soc. Rev., 2010, 39(1): 228. |
| [15] | Lucky S S, Soo K C, Zhang Y. Chem. Rev., 2015, 115(4): 1990. |
| [16] | Kou J Y, Dou D, Yang L M. Oncotarget, 2017, 8(46): 81591. |
| [17] | Wong R C H, Lo P C, Ng D K P. Coord. Chem. Rev., 2019, 379: 30. |
| [18] | Dichiara M, Prezzavento O, Marrazzo A, Pittalà V, Salerno L, Rescifina A, Amata E. Eur. J. Med. Chem., 2017, 142: 459. |
| [19] | Li X S, Zheng B D, Peng X H, Li S Z, Ying J W, Zhao Y Y, Huang J D, Yoon J Y. Coord. Chem. Rev., 2019, 379: 147. |
| [20] | Luo J D, Xie Z L, Lam J W Y, Cheng L, Chen H Y, Qiu C F, Kwok H S, Zhan X W, Liu Y Q, Zhu D B, Tang B Z. Chem. Commun., 2001, (18): 1740. |
| [21] | Mei J, Leung N L C, Kwok R T K, Lam J W Y, Tang B Z. Chem. Rev., 2015, 115(21): 11718. |
| [22] | Hu F, Huang Y Y, Zhang G X, Zhao R, Yang H, Zhang D Q. Anal. Chem., 2014, 86(15): 7987. |
| [23] | Yuan Y Y, Feng G X, Qin W, Tang B Z, Liu B. Chem. Commun., 2014, 50(63): 8757. |
| [24] | Kang M M, Gu X H, Kwok R T K, Leung C W T, Lam J W Y, Li F, Tang B Z. Chem. Commun., 2016, 52(35): 5957. |
| [25] | Tan P, Zhuang W H, Li S F, Zhang J P, Xu H, Yang L, Liao Y B, Chen M, Wei Q. Chem. Commun., 2021, 57(8): 1046. |
| [26] | Dai Y P, Zhao X X, Ji H F, Zhang D D, Zhang P, Xue K, Misal S, Zhu H Y, Qi Z J. Chem. Eng. J., 2021, 410: 128186. |
| [27] | Leung C W T, Wang Z M, Zhao E G, Hong Y N, Chen S J, Kwok R T K, Leung A C S, Wen R S, Li B S, Lam J W Y, Tang B Z. Adv. Healthcare Mater., 2016, 5(4): 427. |
| [28] | Yang M Q, Deng J R, Su H F, Gu S X, Zhang J, Zhong A G, Wu F S. Mater. Chem. Front., 2021, 5(1): 406. |
| [29] | Shi L L, Wu W B, Duan Y K, Xu L, Xu Y Y, Hou L D, Meng X J, Zhu X Y, Liu B. Angew. Chem., Int. Ed., 2020, 59(43): 19168. |
| [30] | Li D Y, Ni X, Zhang X Y, Liu L W, Qu J L, Ding D, Qian J. Nano Res., 2018, 11(11): 6023. |
| [31] | Kong Q, Ma B X, Yu T, Hu C, Li G C, Jiang Q, Wang Y B. New J. Chem., 2020, 44(22): 9355. |
| [32] | Vyas S, Zaganjor E, Haigis M C. Cell, 2016, 166(3): 555. |
| [33] | Weinberg S E, Chandel N S. Nat. Chem. Biol., 2015, 11(1): 9. |
| [34] | Wallace D C. Science, 1999, 283(5407): 1482. |
| [35] | Eng C, Kiuru M, Fernandez M J, Aaltonen L A. Nat. Rev. Cancer, 2003, 3(3): 193. |
| [36] | Jeronimo C, Nomoto S, Caballero O L, Usadel H, Henrique R, Varzim G, Oliveira J, Lopes C, Fliss M S, Sidransky D. Oncogene, 2001, 20(37): 5195. |
| [37] | Sabharwal S S, Schumacker P T. Nat. Rev. Cancer, 2014, 14(11): 709. |
| [38] | Waris G, Ahsan H. J. Carcinog., 2006, 5: 14. |
| [39] | Sena L A, Chandel N S. Mol. Cell, 2012, 48(2): 158. |
| [40] | Tait S W G, Green D R. Cold Spring Harb. Perspect. Biol., 2013, 5(9): a008706. |
| [41] | Shimizu S, Narita M, Tsujimoto Y. Nature, 1999, 399(6735): 483. |
| [42] | Sullivan L B, Gui D Y, Heiden M G V. Nat. Rev. Cancer, 2016, 16(11): 680. |
| [43] | Gaude E, Frezza C. Diabetes Metab., 2014, 2(10): 1. |
| [44] | Dong C K, Masutomi K, Hahn W C. Crit. Rev. Oncol. Hematol., 2005, 54(2): 85. |
| [45] | Haendeler J, Dr?se S, Bu¨chner N, Jakob S, Altschmied J, Goy C, Spyridopoulos I, Zeiher A M, Brandt U, Dimmeler S. Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol., 2009, 29(6): 929. |
| [46] | Chen L B. Annu. Rev. Cell Dev. Biol., 1988, 4(1): 155. |
| [47] | Zhao E G, Deng H Q, Chen S J, Hong Y N, Leung C W T, Lam J W Y, Tang B Z. Chem. Commun., 2014, 50(92): 14451. |
| [48] | Gui C, Zhao E G, Kwok R T K, Leung A C S, Lam J W Y, Jiang M J, Deng H Q, Cai Y J, Zhang W J, Su H F, Tang B Z. Chem. Sci., 2017, 8(3): 1822. |
| [49] | Jiang M J, Kwok R T K, Li X S, Gui C, Lam J W Y, Qu J N, Tang B Z. J. Mater. Chem. B, 2018, 6(17): 2557. |
| [50] | Chen K Q, Zhang R Y, Wang Z M, Zhang W J, Tang B Z. Adv. Optical Mater., 2020, 8(2): 1901433. |
| [51] | Lee M M S, Zheng L, Yu B R, Xu W H, Kwok R T K, Lam J W Y, Xu F J, Wang D, Tang B Z. Mater. Chem. Front., 2019, 3(7): 1454. |
| [52] | Zheng Z, Liu H X, Zhai S D, Zhang H K, Shan G G, Kwok R T K, Ma C, Sung H H Y, Williams I D, Lam J W Y, Wong K S, Hu X L, Tang B Z. Chem. Sci., 2020, 11(9): 2494. |
| [53] | Yang H X, Zhuang J B, Li N, Li Y, Zhu S Y, Hao J X, Xin J Y, Zhao N. Mater. Chem. Front., 2020, 4(7): 2064. |
| [54] | Zielonka J, Joseph J, Sikora A, Hardy M, Ouari O, Vasquez-Vivar J, Cheng G, Lopez M, Kalyanaraman B. Chem. Rev., 2017, 117(15): 10043. |
| [55] | Zhang C J, Hu Q L, Feng G X, Zhang R Y, Yuan Y Y, Lu X M, Liu B. Chem. Sci., 2015, 6(8): 4580. |
| [56] | Zou J L, Lu H G, Zhao X W, Li W, Guan Y, Zheng Y D, Zhang L J, Gao H. Dyes Pigm., 2018, 151: 45. |
| [57] | Zhang J, Wang Q, Guo Z Q, Zhang S Z, Yan C X, Tian H, Zhu W H. Adv. Funct. Mater., 2019, 29(16): 1808153. |
| [58] | Zhang Y J, Huang W D, Tan X Y, Wang J H, Zhao Y F, Hu J B, Wang S H. Biomater. Sci., 2021, 9(4): 1232. |
| [59] | Zhao D, Han H H, Zhu L, Xu F Z, Ma X Y, Li J, James T D, Zhang Y, He X P, Wang C Y. ACS Appl. Bio Mater., 2021, 4(9): 7016. |
| [60] | Feng G X, Qin W, Hu Q L, Tang B Z, Liu B. Adv. Healthcare Mater., 2015, 4(17): 2667. |
| [61] | Gao M, Sim C K, Leung C W T, Hu Q L, Feng G X, Xu F, Tang B Z, Liu B. Chem. Commun., 2014, 50(61): 8312. |
| [62] | Gu X G, Zhao E G, Lam J W Y, Peng Q, Xie Y J, Zhang Y L, Wong K S, Sung H H Y, Williams I D, Tang B Z. Adv. Mater., 2015, 27(44): 7093. |
| [63] | Zhang W J, Kwok R T K, Chen Y L, Chen S J, Zhao E G, Yu C Y Y, Lam J W Y, Zheng Q C, Tang B Z. Chem. Commun., 2015, 51(43): 9022. |
| [64] | Huang Y Y, Zhang G X, Hu F, Jin Y L, Zhao R, Zhang D Q. Chem. Sci., 2016, 7(12): 7013. |
| [65] | Huang Y Y, You X, Wang L N, Zhang G X, Gui S L, Jin Y L, Zhao R, Zhang D Q. Angew. Chem. Int. Ed., 2020, 59(25): 10042. |
| [66] | Zhan C, Zhang G X, Zhang D Q. ACS Appl. Mater. Interfaces, 2018, 10(15): 12141. |
| [67] | Kang M M, Kwok R T K, Wang J G, Zhang H, Lam J W Y, Li Y, Zhang P F, Zou H, Gu X H, Li F, Tang B Z. J. Mater. Chem. B, 2018, 6(23): 3894. |
| [68] | Wang D, Lee M M S, Shan G G, Kwok R T K, Lam J W Y, Su H F, Cai Y C, Tang B Z. Adv. Mater., 2018, 30(39):1802105. |
| [69] | Zheng Z, Zhang T F, Liu H X, Chen Y C, Kwok R T K, Ma C, Zhang P F, Sung H H Y, Williams I D, Lam J W Y, Wong K S, Tang B Z. ACS Nano, 2018, 12(8): 8145. |
| [70] | Zhang T F, Li Y Y, Zheng Z, Ye R Q, Zhang Y R, Kwok R T K, Lam J W Y, Tang B Z. J. Am. Chem. Soc., 2019, 141(14): 5612. |
| [71] | Zhao N, Li P F, Zhuang J B, Liu Y Y, Xiao Y X, Qin R L, Li N. ACS Appl. Mater. Interfaces, 2019, 11(12): 11227. |
| [72] | Zhuang W H, Yang L, Ma B X, Kong Q S, Li G C, Wang Y B, Tang B Z. ACS Appl. Mater. Interfaces, 2019, 11(23): 20715. |
| [73] | Liu Z Y, Zou H, Zhao Z, Zhang P F, Shan G G, Kwok R T K, Lam J W Y, Zheng L, Tang B Z. ACS Nano, 2019, 13(10): 11283. |
| [74] | He X J, Situ B, Gao M, Guan S J, He B R, Ge X X, Li S W, Tao M L, Zou H, Tang B Z, Zheng L. Small, 2019, 15(50): 1905080. |
| [75] | Chen C, Ni X, Jia S R, Liang Y, Wu X L, Kong D L, Ding D. Adv. Mater., 2019, 31(52): 1904914. |
| [76] | Xiong W, Wang L Y, Chen X L, Tang H, Cao D R, Zhang G Z, Chen W. J. Mater. Chem. B, 2020, 8(24): 5234. |
| [77] | Zhang Y Y, Wang L K, Rao Q P, Bu Y C, Xu T R, Zhu X J, Zhang J, Tian Y P, Zhou H P. Sens. Actuators B Chem., 2020, 321: 128460. |
| [78] | Xu W H, Lee M M S, Nie J J, Zhang Z H, Kwok R T K, Lam J W Y, Xu F J, Wang D, Tang B Z. Angew. Chem. Int. Ed., 2020, 132(24): 9697. |
| [79] | Guo B, Wu M, Shi Q, Dai T J, Xu S D, Jiang J W, Liu B. Chem. Mater., 2020, 32(11): 4681. |
| [80] | Zhou T, Zhu J F, Shang D, Chai C X, Li Y Z, Sun H Y, Li Y Q, Gao M, Li M. Mater. Chem. Front., 2020, 4(11): 3201. |
| [81] | Wang J J, Zhu X J, Zhang J, Wang H Y, Liu G, Bu Y C, Yu J H, Tian Y P, Zhou H P. ACS Appl. Mater. Interfaces, 2020, 12(2): 1988. |
| [82] | Wang Y B, Xu S D, Shi L L, Teh C, Qi G B, Liu B. Angew. Chem. Int. Ed., 2021, 133(27): 15072. |
| [83] | Wang C, Zhao X H, Jiang H Y, Wang J X, Zhong W X, Xue K, Zhu C L. Nanoscale, 2021, 13(2): 1195. |
| [84] | Yang Z M, Yin W D, Zhang S X, Shah I, Zhang B, Zhang S J, Li Z, Lei Z Q, Ma H C. ACS Appl. Bio Mater., 2020, 3(2): 1187. |
| [85] | Yu C Y Y, Xu H E, Ji S L, Kwok R T K, Lam J W Y, Li X L, Krishnan S, Ding D, Tang B Z. Adv. Mater., 2017, 29(15): 1606167. |
| [86] | Feng G X, Liu J, Zhang C J, Liu B. ACS Appl. Mater. Interfaces, 2018, 10(14): 11546. |
| [87] | Chen Y Z, Ai W T, Guo X, Li Y W, Ma Y F, Chen L F, Zhang H, Wang T X, Zhang X, Wang Z. Small, 2019, 15(30): 1902352. |
| [88] | Liu J P, Jin C Z, Yuan B, Liu X G, Chen Y, Ji L N, Chao H. Chem. Commun., 2017, 53(12): 2052. |
| [89] | Qiu K Q, Ouyang M, Liu Y K, Huang H Y, Liu C F, Chen Y, Jia L N, Chao H. J. Mater. Chem. B, 2017, 5(27): 5488. |
| [90] | Ou Y Y, Luo Y H, Lu N, Hu R T, Zhang P Y, Zhang Q L. Chin. J. Inorg. Chem., 2021, 37(3): 401. |
| [90] | (欧阳艾, 罗雨珩, 陆农, 胡仁涛, 张平玉, 张黔玲. 无机化学学报, 2021, 37(3):401). |
| [91] | Wang E J, Zhao E G, Hong Y N, Lam J W Y, Tang B Z. J. Mater. Chem. B, 2014, 2(14): 2013. |
| [92] | Zhang Y, Wang C X, Huang S W. Nanomaterials, 2018, 8(11): 921. |
江苏省双创项目(JSSCTD202141)
江苏省双创项目(JSSCBS20210097)
/
| 〈 |
|
〉 |